సాంబపంచాశికా

-----------------------------------------------

-----------------------------------------------

శబ్దార్థత్వవివర్తమానపరమజ్యోతీరుచో గోపతే-

     రుద్గీథోఽభ్యుదితః పురోఽరుణతయా యస్య త్రయీమండలం .

భావ్యద్వర్ణపదక్రమేరితతమః సప్తస్వరాశ్వైర్వియద్-

     విద్యాస్యందనమున్నయన్నివ నమస్తస్మై పరబ్రహ్మణే .. 1..

ఓమిత్యంతర్నదతి నియతం యః ప్రతిప్రాణి శబ్దో

     వాణీ యస్మాత్ప్రసరతి పరశబ్దతన్మాత్రగర్భా .

ప్రాణాపానౌ వహతి చ సమౌ యో మిథో గ్రాససక్తౌ

     దేహస్థం తం సపది పరమాదిత్యమాద్యం ప్రపద్యే .. 2..

యస్త్వక్చక్షుఃశ్రవణరసనాఘ్రాణపాణ్యంఘ్రివాణీ-

     పాయూపస్థస్థితిరపి మనోబుహ్యద్ధ్యహంకారమూర్తిః .

తిష్ఠత్యంతర్బహిరపి జగద్భాసయంద్వాదశాత్మా

     మార్తండం తం సకలకరణాధారమేకం ప్రపద్యే .. 3..

యా సా మిత్రావరుణసదనాదుచ్చరంతీ త్రిషష్టిం

     వర్ణానత్ర ప్రకటకరణైః ప్రాణసంగాత్ప్రసూతాన్ .

తాం పశ్యంతీం ప్రథమముదితాం మధ్యమాం బుద్ధిసంస్థాం

     వాచం వక్త్రే కరణవిశదాం వైఖరీం చ ప్రపద్యే .. 4..

ఊర్ధ్వాధఃస్థాన్యతనుభువనాన్యంతరా సన్నివిష్టా

     నానానాడిప్రసవగహనా సర్వభూతాంతరస్థా .

ప్రాణాపానగ్రసననిరతైః ప్రాప్యతే బ్రహ్మనాడీ

     సా నః శ్వేతా భవతు పరమాదిత్యమూర్తిః ప్రసన్నా .. 5..

న బ్రహ్మాండవ్యవహితపథా నాతిశీతోష్ణరూపా

     నో వా నక్తందివగమమితాఽతాపనీయాపరాహుః .

వైకుంఠీయా తనురివ రవే రాజతే మండలస్థా

     సా నః శ్వేతా భవతు పరమాదిత్యమూర్తిః ప్రసన్నా .. 6..

యత్రారూఢం త్రిగుణవపుషి బ్రహ్మ తద్బిందురూపం

     యోగీంద్రాణాం యదపి పరమం భాతి నిర్వాణమార్గః .

త్రయ్యాధారః ప్రణవ ఇతి యన్మండలం చండరశ్మే-

     రంతఃసూక్ష్మం బహిరపి బృహన్ముక్తయేఽహం ప్రపన్నః .. 7..

యస్మిన్సోమః సురపితృనరైరన్వహం పీయమానః

     క్షీణః క్షీణః ప్రవిశతి యతో వర్ధతే చాపి భూయః .

యస్మిన్వేదా మధుని సరధాకారవద్భంతి చాగ్రే

     తచ్చండాంశోరమితమమృతం మండలస్థం ప్రపద్యే .. 8..

ఐంద్రీమాశాం పృథుకవపుషా పూరయిత్వా క్రమేణ

     క్రాంతాః సప్త ప్రకటహరిణా యేన పాదేన లోకాః .

కృత్వా ధ్వాంతం విగలితబలివ్యక్తి పాతాలలీనం

     విశ్వాలోకః స జయతి రవిః సత్త్వమేవోర్ధ్వరశ్మిః .. 9..

ధ్యాత్వా బ్రహ్మ ప్రథమమతను ప్రాణమూలే నదంతం

     దృష్ట్వా చాంతః ప్రణవముఖరం వ్యాహృతీః సమ్యగుక్త్వా .

యత్తద్వేదే తదితి సవితుర్బ్రహ్మణోక్తం వరేణ్యం

     తద్భర్గాఖ్యం కిమపి పరమం ధామగర్భం ప్రపద్యే .. 10..

త్వాం స్తోష్యామి స్తుతిభిరితి మే యస్తు భేదగ్రహోఽయం

     సైవావిద్యా తదపి సుతరాం తద్వినాశాయ యుక్తః .

స్తౌమ్యేవాహం త్రివిధముదితం స్థూలసూక్ష్మం పరం వా

     విద్యోపాయః పర ఇతి బుధైర్గీయతే ఖల్వవిద్యా .. 11..

యోఽనాద్యంతోఽప్యతనురగుణోఽణోరణీయాన్మహీయాన్-

     విశ్వాకారః సగుణ ఇతి వా కల్పనాకల్పితాంగః .

నానాభూతప్రకృతివికృతీర్దర్శయన్ భాతి యో వా

     తస్మై తస్మై భవతు పరమాదిత్య నిత్యం నమస్తే .. 12..

తత్త్వాఖ్యానే త్వయి మునిజనా నేతి నేతి బ్రువంతః

     శ్రాంతాః సమ్యక్త్వమితి న చ తైరీదృశో వేతి చోక్తః .

తస్మాత్తుభ్యం నమ ఇతి వచోమాత్రమేవాస్మి వచ్మి

     ప్రాయో యస్మాత్ప్రసరతితరాం భారతీ జ్ఞానశర్భా .. 13..

సర్వాంగీణః సకలవపుషామంతరే యోఽన్తరాత్మా

     తిష్ఠన్కాష్ఠే దహన ఇవ నో దృశ్యసే యుక్తిశూన్యైః .

యశ్చ ప్రాణారణిషు నియతైర్మథ్యమానాసు సద్భి-

     ర్దృశ్య జ్యోతిర్భవసి పరమాదిత్య తస్మై నమస్తే .. 14..

స్తోతా స్తుత్యః స్తుతిరితి భవాన్కర్తృకర్మక్రియాత్మా

     క్రీడత్యేకస్తవ నుతివిధావస్వతంత్రస్తతోఽహం .

యద్వా వచ్మి ప్రణయసుభగం గోపతే తచ్చ తథ్యం

     త్వత్తో హ్యన్యత్కిమివ జగతాం విద్యతే తన్మృషా స్యాత్ .. 15..

జ్ఞానం నాంతఃకరణరహితం విద్యతేఽస్మద్విధానాం

     త్వం చాత్యంతం సకలకరణాగోచరత్వాదచింత్యః .

ధ్యానాతీతస్త్వమితి న వినా భక్తియోగేన లభ్య-

     స్తస్మాద్భక్తిం శరణమమృతప్రాప్తయేఽహం ప్రపన్నః .. 16..

హార్దం హంతి ప్రథమముదితా యా తమఃసంశ్రితానాం

     సత్త్వోద్రేకాత్తదను చ రజః కర్మయోగక్రమేణ .

స్త్రభ్యస్తా చ ప్రథయతితరాం సత్త్వమేవ ప్రపన్నా

     నిర్వాణాయ వ్రజతి శమినాం తేఽర్క భక్తిస్త్రయీవ .. 17..

తామాసాద్య శ్రియమివ గృహే కామధేనుం ప్రవాసే

     ధ్వాంతే భాతిం ధృతిమివ వనే యోజనే బ్రహ్మనాడిం .

నావం చాస్మిన్ విషమవిషయగ్రాహసంసారసింధౌ

     గచ్ఛేయం తే పరమమమృతం యన్న శీతం న చోష్ణం .. 18..

అగ్నీషోమావఖిలజగతః కారణం తౌ మయూఖైః

     సర్గాదానే సృజసి భగవందాసవృద్ధిక్రమేణ .

తావేవాంతర్విషువతి సమౌ జుహ్వతామాత్మవహ్నౌ

     ద్వావప్యస్తం నయసి యుగపన్ముక్తయే భక్తిభాజాం .. 19..

స్థూలత్వం తే ప్రకృతిగహనం నైవ లక్ష్యం హ్యనంతం

     సూక్ష్మత్వం వా తదపి సదసద్వ్యక్త్యభావాదచింత్యం .

ధ్యాయామీత్థం కథమవిదితం త్వామనాద్యంతమంత-

     స్తస్మాదర్క ప్రణియిని మయి స్వాత్మనైవ ప్రసీద .. 20..

యత్తద్వేద్యం కిమపి పరమం శబ్దతత్త్వం త్వమంత-

     స్తత్సద్వ్యక్తిం జిగమిషు శనైర్లాంతి మాత్రాకలాః ఖే .

అవ్యక్తేన ప్రణవవపుషా బిందునాదోదితం స-

     చ్ఛబ్దబ్రహ్మోచ్చరతి కరణవ్యంజితం వాచకం తే .. 21..

ప్రాతఃసంధ్యారుణకిరణభాగృఙ్మ్యయం రాజసం యన్-

     మధ్యే చాపి జ్వలదివ యజుః శుక్లభాః సాత్త్వికం వా .

సాయం సామాస్తమితకిరణం యత్తమోల్లాసిరూపం

     సాహ్నః సర్గస్థితిలయవిధావాకృతిస్తే త్రయీవ .. 22..

యే పాతాలోదధిమునినగద్వీపలోకాధిబీజ-

     చ్ఛందోభూతస్వరముఖనదత్సప్తసప్తిం ప్రపన్నాః .

యే చైకాశ్వ నిరవయవవాగ్భావమాత్రాధిరూఢం

     తే త్వామేవ స్వరగుణకలావర్జితం యాంత్యనశ్వం .. 23..

దివ్యం జ్యోతిః సలిలపవనైః పూరయిత్వా త్రిలోకీ-

     మేకీభూతం పునరపి చ తత్సారమాదాయ గోభిః .

అంతర్లీనో విశసి వసుధాం తద్గతః సూయసేఽన్నం

     తచ్చ ప్రాణాంస్త్వమితి జగతాం ప్రాణభృత్సూర్య ఆత్మా .. 24..

అగ్నీషోమౌ ప్రకృతిపురుషౌ బిందునాదౌ చ నిత్యౌ

     ప్రాణాపానావషి దిననిశే యే చ సత్యానృతే ద్వే .

ధర్మాధర్మౌ సదసదుభయం యోఽన్తరావేశ్య యోగీ

     వర్తేతాత్మన్యుపరతమతిర్నిర్గుణం త్వాం విశేత్సః .. 25..

గర్భాధానప్రసవవిధయే సుప్తయోరిందుభాసా

     సాపత్న్యేనాభిముఖమివ ఖే కాంతయోర్మధ్యసంస్థః .

ద్యావాపృథ్వ్యోర్వదనకమలే గోముఖైర్బోధయిత్వా

     పర్యాయేణాపిబసి భగవన్ షడ్రసాస్వాదలోలః .. 26..

సోమం పూర్ణామృతమివ చరుం తేజసా సాధయిత్వా

     కృత్వా తేనానలముఖజగత్తర్పర్ణ వైశ్వదేవం .

ఆమావస్యం విధసమివ ఖే తత్కలాశేషమశ్నన్-

     బ్రహ్మాండాంతర్గృహపతిరివ స్వాత్మయాగం కరోషి .. 27..

కృత్వా నక్తందినమివ జగద్బీజమావ్యక్తికం యత్-

     తత్రైవాంతర్దినకర తథా బ్రాహ్మమన్యత్తతోఽల్పం .

దైవం పిత్ర్యం క్రమపరిగతం మానుషం చాల్పమల్పం

     కుర్వన్కకుర్వన్కలయసి జగత్పంచధావర్తనాభిః .. 28..

తత్త్వాలోకే తపన సుదినే యే పరం సంప్రబుద్ధా

     యే వా చిత్తోపశమరజనీయోగనిద్రాముపేతాః .

తేఽహోరాత్రోపరమపరమానందసంధ్యాసు సౌరం

     భిత్త్వా జ్యోతిఃపరమపరమం యాంతి నిర్వాణసంజ్ఞం .. 29..

ఆ బ్రహ్మేద నవమివ జగజ్జంగమస్థావరాంతం

     సర్గే సర్గే విసృజసి రవే గోభిరుద్రిక్తసోమైః .

దీప్తైః ప్రత్యాహరసి చ లయే తద్యథాయోని భూయః

     సర్గాంతాదౌ ప్రకటవిభవాం దర్శయన్ రశ్మిలీలాం .. 30..

శ్రిత్వా నిత్యోపచితముచితం బ్రహ్మతేజఃప్రకాశం

     రూపం సర్గస్థితిలయముచా సర్వభూతేషు మధ్యే .

అంతేవాసిష్వివ సుగురుణా యః పరోక్షః ప్రకృత్యా

     ప్రత్యక్షోఽసౌ జగతి భవతా దర్శితః స్వాత్మనాత్మా .. 31..

లోకాః సర్వే వపుషి నియతం తే స్థితిస్త్వం చ తేషా-

     మేకైకస్మిన్యుగపదగుణో విశ్వహేతోర్గుణీవ .

ఇత్థంభూతే భవతి భగవన్నత్వదన్యోఽస్మి సత్యం

     కిం తు జ్ఞస్త్వం పరమపురుషోఽహం ప్రకృత్యైవ చాజ్ఞః .. 32..

సంకల్పేచ్ఛాద్యఖిలకరణప్రాణవాణ్యో వరేణ్యాః

     సంపన్నా మే త్వదభినవనాజ్జన్మ చేదం శరణ్యం .

మన్యే చాస్తం జిగమిషు శనైః పుణ్యపాపద్వయం తద్-

     భక్తిశ్రద్ధే తవ చరణయోరన్యథా నో భవేతాం .. 33..

సత్యం భూయో జననమరణే త్వత్ప్రపన్నేషు న స్త-

     స్తత్రాప్యేకం తవ నుతిఫలం జన్మ యాచే తదిత్థం .

త్రైలోక్యేశః శమ ఇవ పరః పుణ్యకాయోఽప్యయోనిః

     సంసారాబ్ధౌ ప్లవ ఇవ జగత్తారణాయ స్థిరః స్యాం .. 34..

సౌషుమ్ణేన త్వమమృతపథేనైత్య శీతాంశుభావం

     పుష్ణాస్యగ్రే సురనరపితౄన్ శాంతభాభిః కలాభిః .

పశ్చాదంభో విశసి వివిధాశ్చౌషధీస్తద్గతోఽపి

     ప్రీణాస్యేవం త్రిభువనమతస్తే జగన్మిత్రతార్క .. 35..

మందాక్రాంతే తమసి భవతా నాథ దోషావసానే

     నాంతర్లీనా మమ మతిరియం గాఢనిద్రాం జహాతి .

తస్మాదస్తంగమితతమసా పద్మినీవాత్మభాసా

     సౌరీత్యేషా దినకర పరం నీయతామాశు బోధం .. 36..

యేన గ్రాసీకృతమివ జగత్సర్వమాసీత్తదస్తం

     ధ్వాంతం నీత్వా పునరపి విభో తద్దయాఘ్రాతచిత్తః .

ధత్సే నక్తందినమపి గతీ శుక్లకృష్ణే విభజ్య

     త్రాతా తస్మాద్భవ పరిభవే దుష్కృతే మేఽపి భానో .. 37..

ఆసంసారోపచితసదసత్కర్మబంధాశ్రితానా-

     మాధివ్యాధిప్రజనమరణక్షుత్పిపాసార్దితానాం .

మిథ్యాజ్ఞానప్రబలతమసా నాథ చాంధీకృతానాం

     త్వం నస్త్రాతా భవ కరుణయా యత్రతత్రస్థితానాం .. 38..

సత్యాసత్యస్ఖలితవచసాం శౌచలజ్జోజ్ఝీతా-

     నామజ్ఞానానామఫలసఫలప్రార్థనాకాతరాణాం .

సర్వావస్థాస్వఖిలవిషయాభ్యస్తకౌతూహలానాం

     త్వం నస్త్రాతా భవ పితృతయా భోగలోలార్భకాణాం .. 39..

యావద్దేహం జరయతి జరా నాంతకాదేత్య దూతీ

     నో వా భీమస్త్రిఫణభుజగాకారదుర్వారపాశః .

గాఢం కంఠే లగతి సహసా జీవితం లేలిహాన-

     స్తావద్భక్తాభయద సదయం శ్రేయసే నః ప్రసీద .. 40..

విశ్వప్రాణగ్రసనరసనాటోపకోపప్రగల్భం

     మృత్యోర్వక్త్రం దహననయనోద్దామదంష్ట్రాకరాలం .

యావదృష్ట్వా వ్రజతి న భియా పంచతామేష కాయ-

     స్తావన్నిత్యామృతమయ రవే పాహి నః కాందిశీకాన్ .. 41..

శబ్దాకారం వియదివ వపుస్తే యజుఃసామధామ్నః

     సప్తచ్ఛందాంస్యషి చ తురగా ఋఙ్మయం మండలం చ .

ఏవం సర్వశ్రుతిమయతయా మద్దయానుగ్రహాద్వా

     క్షిప్రం మత్తః కృపణకరుణాక్రందమాకర్ణయేమం .. 42..

నాశం నాస్మాచ్చరణశరణా యాంత్యపి గ్రస్యమానా

     దేవైరిత్థం సితమివ యశో దర్శయన్స్వం త్రిలోక్యాం .

మన్యే సోమం క్షతతనుమమాగర్భవృద్ధ్యా వివస్త్రన్

     శుక్లాం ఛాయాం నయసి శనకైః స్వాం సుషుమ్ణాంశుభాసా .. 43..

ఆస్తాం జన్మప్రభృతి భవతః సేవనం తద్ధి లోకే

     వాచ్యం కేనాపరిమితఫలం భుక్తిముక్తిప్రకారం .

జ్యోతిర్మాత్రం స్మృతిపథమితో జీవితాంతేఽపి భాస్వన్-

     నివీణాయ ప్రభవసి సతాం తేన తే కః సమోఽన్యః .. 44..

అప్రత్యక్షత్రిదశభజనాద్యత్పరోక్షం ఫలం తత్-

     పుసాం యుక్తం భవతి హి సమం కారణేనైవ కార్యం .

ప్రత్యక్షస్త్వం సకలజగతాం యత్సమక్షం ఫలం మే

     యుష్మద్భక్తేః ససుచితమతస్తత్తు యాచే యథా త్వాం .. 45..

యే చారోగ్యం దిశతి భగవాన్సేవితోఽప్యేవమాహు-

     స్తే తత్త్వజ్ఞా జగతి సుభగా భోగయోగప్రధానాః .

భుక్తేర్ముక్తేరపి చ జగతాం యచ్చ పూర్ణం సుఖానాం

     తస్యాన్యోఽర్కాదమృతవపుషః కో హి నామాస్తు దాతా .. 46..

హిత్వా హిత్వా గురుచపలతామప్యనేకాన్నిజార్థాన్-

     యైరేకార్థీకృతమివ భవత్సేవనం మత్ప్రియార్థం .

తేషామిచ్ఛామ్యుపకృతిమహం స్వేంద్రియాణాం ప్రియాణా-

     మాదౌ తస్మాన్మమ దినపతే దేహి తేభ్యః ప్రసాదం .. 47..

కిం తన్నామోచ్చరతి వచనం యస్య నోచ్చారకస్త్వం

     కిం తద్వాచ్యం సకలవచసాం విశ్వమూర్తే న యత్త్వం .

తస్మాదుక్తం యదపి తదపి త్వన్నుతౌ భక్తియోగా-

     దస్మాభిస్తద్భవతు భగవంస్త్వత్ప్రసాదేన ధన్యం .. 48..

యా పంథానం దిశతి శిశిరాద్యుత్తరం దేవయానం

     యా వా కృష్ణం పితృపథమథో దక్షిణం ప్రావృడాద్యం .

తాభ్యామన్యా విషువదభిజిన్మధ్యమా కృత్యశూన్యా

     ధన్యా కాశ్చిత్ప్రకృతిపురుషావంతరా మేఽస్తు వృత్తిః .. 49..

స్థిత్వా కించిన్మన ఇవ పిబన్సేతుబంధస్య మధ్యే

     ప్రాప్యోపేయం ష్ఠవపదమథో వ్యక్తముద్దాల్య తాలు .

సత్యాదూర్ధ్వం కిమపి పరమం వ్యోమ సోమాగ్నిశూన్యం

     గచ్ఛేయం త్వాం సురపితృగతీ చాంతరా బ్రహ్మభూతః .. 50..

సర్వాత్మత్వం సవితురితి యో వాఙ్మనఃకాయబుద్ధ్యా

     రాగద్వేషోపశమసమతాయోగమేవారురుక్షుః .

ధర్మాధర్మగ్రసనరశనాముక్తయే యుక్తియుక్తాం

     స శ్రీసాంబః స్తుతిమితి రవేః స్వప్రశాంతాం చకార .. 51..

భక్తిశ్రద్ధాద్యఖిలతరుణీవల్లభేనేదముక్తం

     శ్రీసాంబేన ప్రకటగహనం స్తోత్రమధ్యాత్మగర్భం .

యః సావిత్రం పఠతి నియతం స్వాత్మవత్సర్వలోకాన్-

     పశ్యన్సోఽన్తే వ్రజతి శుకవన్మండలం చండరశ్మేః .. 52..

ఇతి పరమరహస్యశ్లోకపంచాశదేషా

     తపననవనపుణ్యా సాగమబ్రహ్మచర్చా .

హరతు దురితమస్మద్వర్ణితాకర్ణితా వో

     దిశతు చ శుభసిద్ధిం మాతృవద్భక్తిభాజాం .. 53..

ఇతి సాంబప్రణీతా సాంబపంచాశికా సంపూర్ణా ..